Nieuw album: Utopia & Psallentes in Antwerpen

Deze week was het eindelijk zover. Er kwam nog eens een nieuw album uit van Psallentes. Of preciezer gezegd: een album van Utopia, met bijdrages van Psallentes. Naar onze bescheiden mening is het een topper geworden.

Voor onze bijdrage aan dit album rond muziek in de Antwerpse kathedraal in de vijftiende en zestiende eeuw koos Psallentes ervoor te werken met het Processionale dat Christoffel Plantin in 1574 in Antwerpen uitgaf. In tegenstelling tot andere liturgische boeken uit dezelfde drukkerij kwam dit Processionale mogelijk tot stand zonder inmenging van kerkelijke overheden. Volgens musicologe Jennifer Bloxam weerspiegelt het boek daardoor beter de lokale, oudere tradities van de Antwerpse Onze-Lieve-Vrouwekerk, die in 1559 tot kathedraal werd verheven.

Omdat Maria de patrones is van deze kerk, selecteerden we uitsluitend gregoriaanse gezangen ter ere van haar, verspreid over verschillende mariale feestthema’s. Het aanbod aan geschikt materiaal uit Antwerpen van vóór het Concilie van Trente is beperkt, maar deze bron biedt voldoende repertoire om een coherent en sfeervol luik binnen het grotere project te vormen.

Tegenover de kleur en rijkdom van polyfonie kan gregoriaans soms grijs aandoen. Laat dat in deze context nu net een welkome gedachte zijn: Psallentes biedt met dit gregoriaans het grijze fluwelen bedje waarop de polyfone juwelen kunnen liggen schitteren. Dat is ongetwijfeld ook historisch te verantwoorden: de dagelijkse gregoriaanse praktijk – pragmatisch en devoot – stond in contrast met de meer uitzonderlijke polyfonie, die om meer dan één reden de mond doet openvallen.

Toch hoeft gregoriaans daarom niet als saai te worden weggezet. Denk aan een grisaille: weliswaar monotoon van kleur, maar vaak verrassend ruimtelijk en gelaagd. Dat we in dit programma verschillende vormen van gregoriaans kozen, draagt bij aan die meerlagigheid. Er klinken antifonen, een responsorium, een hymne, een prosa, een sequens – en natuurlijk ook gereciteerde psalmverzen. Het zijn die subtiele kleurverschillen die het gregoriaans, binnen een sobere context, toch rijk en boeiend kunnen maken.

Werd dit alles door vrouwen gezongen, zoals Psallentes hier doet? Zeker niet. Maar dat een aanzienlijk deel van het gregoriaans in dit vocale register werd uitgevoerd – namelijk door knapen – staat buiten kijf.

Verder rijst natuurlijk ook nog de vraag hoe het gregoriaans in de Antwerpse kathedraal in die tijd gezongen werd. Het antwoord daarop is niet met zekerheid te geven. Mogelijk werd relatief traag gezongen, mogelijk vanuit een eerder proportioneel aanvoelen: lange en korte noten, zonder een vast ritmisch of metrisch patroon. Maar toen gold ongetwijfeld wat vandaag ook nog geldt: dat het resultaat afhankelijk is van wie er zingt, wanneer en waar. Of zoals Alfred Hitchcock het ooit zei: There is never one way to do things.

Hendrik Vanden Abeele

Ps. Psallentes is op zoek naar ondersteuners. Voor 11 cent per dag word je lid van de Psallentes Centimeters 2026. Je steunt ons dan met €40 euro voor het lopende jaar. Bovendien krijg je de nieuwe cd ‘Bernardus’ toegestuurd. Wil je ons helpen? Stort dan vandaag nog €40 op rekeningnummer BE62 7340 1182 9561 van Psallentes vzw. Geef ook je naam (indien anders dan op de overschrijving) en adres mee, of/en stuur een mailtje aan hendrik.vda[at]me.com. Eeuwig en één dag dankbaar!

Psallentes vzw geniet structurele ondersteuning door de Vlaamse overheid, en krijgt een jaarlijkse toelage van de Stad Leuven