De kracht van muziek

Veel respect voor Alex Müller en Chris Nemet, die laten zien hoe je woordeloos muzikaal dominant kan zijn, en zo de machthebbertjes het zwijgen kan opleggen. Heeft niets met Psallentes te maken, behalve dan dat we voor creatieve geesten altijd in bewondering staan, en onze bezoekers op deze site ook wel eens iets anders dan doodserieuze dingen willen laten zien/horen. Enjoy!

22•08•2018 Brussel [B] Cornet (en fragmenten Ab Initio)

Arnaud te Brussel 2018 Ab Initio en Cornet

Met onze goede vriend en uiterst fijne organist Arnaud Van de Cauter zijn we op woensdag 22 augustus 2018 om 20u in de O.L.V. ter Kapellekerk te Brussel. Arnaud heeft zich in verregaande mate toegelegd op Peeter Cornet. Het is precies in deze kerk dat de Brusselse componist met Maria Cuypers trouwde, en hij was actief aan het hof van de Aartshertogen Albrecht en Isabella. Cornet mag spilfiguur genoemd worden op de  drempel tussen Renaissance en barok. Er zal alternatim gregoriaans te horen zijn, maar we zingen ook een aantal fragmenten uit het nieuwe programma Ab Initio, dat morgen te Antwerpen in première gaat. Wie er in Antwerpen niet was (want ongeveer uitverkocht), of wie er wel was maar graag nog eens iets opnieuw hoort, of wie zich aan de vele facetten van Cornet wil laven: die kome dus op woensdagavond naar ‘de Kapellekerk’. Tot dan!

21•08•2018 Antwerpen [B] Ab Initio

Psallentes in duisternis 2018 AMUZ Laus Ab Initio Hendrik Vanden Abeele

Vandaag laatste repetitie gehad, ter plekke in AMUZ, want morgen hebben we op Laus Polyphoniae te Antwerpen première van weer een nieuwe productie: Ab Initio. Zie de foto: acht zangeressen zijn schimmen, maar niet van zichzelf. Ze staan in de duisternis en moeten zich voor het grootste deel van het programma op hun geheugen verlaten — zoals dat was in de tijden voor de prilste muzieknotaties. En dat is precies wat we gaan evoceren.

Wie zijn die schimmen? Van links naar rechts, als je ze kan zien tenminste: Lieselot De Wilde, Sarah Abrams, Lisa De Rijcke, Elisabeth Colson, Kerlijne Van Nevel, Veerle Van Roosbroeck, Amélie Renglet, Barbara Somers. (Zangeressen ‘van bij ons’ — het moet niet altijd uit het buitenland komen om goed te zijn. Of zoals we het graag zeggen: in het buitenland is België ook buitenland.)

Het programma? Volledig gebaseerd op bronnen uit de Koninklijke Bibliotheek van België. Een beetje toelichting? Hier zo:

Ons beeld van de muziekgeschiedenis tijdens de middeleeuwen in Europa wordt in grote mate bepaald door de afwezigheid van bronmateriaal. Om kort te gaan: er bestaat geen uitgeschreven muziek van voor de negende eeuw. We kunnen bijna niet weten hoe muziek geklonken heeft, wat voor muziek er precies gemaakt werd, hoe die muziek doorgegeven werd. Er bestond gewoon nog geen methode om de meest essentiële kenmerken van muziek (toonhoogte, ritme) te noteren. In die zin zijn de eerste eeuwen van de middeleeuwen echt wel donker te noemen, althans voor de muziek.

Maar dat hoeft niet te betekenen dat de muziekpraktijk zelf in die periode ‘donker’ was. Ondanks de beperkte middelen die men had om muziek duurzaam door te geven aan volgende generaties, is het net omwille van de afwezigheid van het schrift dat er een sterke orale traditie kon bestaan, waardoor de muzikale praktijk kon floreren. Dat blijkt ook uit beschrijvingen hier en daar, vooral dan in kerkelijke context.

Niet weinig elementen van de christelijke liturgie hebben zich op een of andere manier tot de liturgie van de Joden verhouden. Met name de techniek van het ‘cantileren’ — het zingend reciteren van teksten — is in beide liturgische tradities terug te vinden, met vergelijkbare kenmerken. Van de Joden namen de christenen het collectieve over, de gemeenschap die samen bidt en teksten overweegt; maar net zo goed het naar binnen gerichte, de zuivering van het hart.

Overigens was de verbinding tussen het Woord en de muziek waarmee het verklankt werd niet onproblematisch. Al bij Aurelius Augustinus in de vierde/vijfde eeuw, maar ook veel verder in de christelijke geschiedenis, is muziek verdacht, gevaarlijk. Alhoewel muziek de contemplatie kan begeleiden, is het ook een afleider, een bijna vleselijk genot. Daar worstelt Augustinus mee, met ‘de genietingen van de oren’. Als de muziek mooi is, of meest nog als er mooi gezongen wordt, dan kan het muzikale zich aan de ondergeschiktheid ten opzichte van de inhoud en de betekenis van de woorden onttrekken. De muziek neemt dan de leiding over:

‘Wanneer die klanken enkel door de gedachten waar ze hun leven aan ontlenen toegang bij mij krijgen, proberen ze in mijn hart een plaats van een zeker aanzien in te nemen, en dan kost het me moeite er hun een toe te wijzen die met hun waarde overeenkomt: ik heb namelijk de indruk dat ik hun bij tijd en wijle groter eer geef dan passend is; er zijn dan ogenblikken waarop ik merk dat onze zielen door de heilige woorden zelf vromer en vuriger in vlam geraken wanneer ze op die wijze dan wanneer ze anders worden gezongen.’

Met andere woorden: een goede muzikale uitvoering kan zo op de geest inwerken, dat we in vervoering geraken en scherper dan ooit aanvoelen wat de woorden ons willen zeggen, maar net zo goed kunnen we voorbij die betekenis gevoerd worden, en dan wordt het dus louter een ‘genoegen van het vlees’. Meer dan duizend jaar later was dat in de christelijke wereld nog steeds een heet hangijzer: altijd maar opnieuw zullen kerkelijke overheden de muziek aan banden proberen te leggen. Om de zoveel tijd wordt versobering van de muziek afgedwongen, op basis van de veel gehoorde klacht dat de muziek afleidt van de betekenis van de woorden.

Maar hoe zat het dan concreet met de muziek in de vroege middeleeuwen? Dat antwoord zullen we schuldig blijven. Wat we weten is beperkt tot beschrijvingen, en bronnen van later die mogelijk oudere muziek bevatten. Tijdens het eerste millennium ontwikkelde zich wel een rijke, diepe en brede liturgie. Rijk, omdat er uiteindelijk veel verschillende vormen zouden ontstaan (verschillende soorten gebedsdiensten, met verschillende soorten gezangen zoals antifonen, responsoria, hymnen etc.); diep, omdat op termijn voor zelfs het allerkleinste onderdeel van de liturgie muziek voorzien zou worden (niet alleen de virtuoze gezangen zoals een responsorium, een graduale of een offertorium, maar ook een eenvoudig recitatief zoals een gebed); en breed, omdat er ook veel verschillende tradities ontstonden.

Het repertoire nam snel uitbreiding, en dan heb je er behoefte aan om te gaan opschrijven, hetgeen in de loop van de negende eeuw ook daadwerkelijk voor het eerst gebeurd is. De geschiedenis van die vroegste muzieknotatie is even boeiend als complex, maar met een heel typisch kenmerk: welk ‘dialect’ van muzieknotatie er doorheen Europa ook gebruikt werd, de basisgegevens van de gezangen lijken erg op mekaar, wat lijkt te bevestigen dat tegen de tiende eeuw de ‘eenmaking’ van de Christelijke liturgie volgens (vooral) de Roomse gebruiken een feit was.

Wat hierboven uiterst beknopt weergegeven is, daarvan vinden we elementen terug in de bronnen die Psallentes voor Ab initio heeft gebruikt. Daar hoort uiteraard een psalterium bij, want het reciteren van psalmen was de basis van elke gebiedsdienst. In theorie was het absolute ideaal zelfs het onophoudelijk zingen van psalmen, de zogenaamde ‘laus perennis’. In de praktijk moet een mens echter ook slapen en op het land werken, dus werd het reciteren van psalmen verspreid over de dag en de week. Hoe je die taak ook muzikaal zou hebben willen aanpakken, je werd op het hart gedrukt dat het zingen van psalmen met het gepaste respect moest gebeuren, niet gehaast maar traag en zorgvuldig. Psalmen zingen was in die mate de kern van het liturgische parcours dat ook verwacht werd dat je die allemaal uit het geheugen kende (corde tenus; ‘by heart’ zoals de Engelsen het zeggen).

Om nu het reciteren van psalmen de nodige luister mee te geven werden vaak bepaalde verzen ietwat breder uitgewerkt, tot muzikale miniatuurtjes. In de oudste tradities werden die ‘antifonen’ dan na elk psalmvers herhaald, waarbij ook gebruik gemaakt werd van toevoegsels, zoals geïmproviseerde vocalisaties (lange melismen) aan het einde van elke herhaling van de antifoon.

Meer in het algemeen werd de hele liturgie op verschillende manieren uitgebreid: horizontaal (door toevoeging van melodieën, van nieuwe teksten) en verticaal (door vormen van meerstemmigheid, gaande van het gebruik van bourdons en parallel zingen tot canons en het boven elkaar plaatsen van melodieën). Het op die manier vermeerderen, versieren van gezangen werd in sommige contexten ‘triumferen’ genoemd, er werden ‘triumphationes’ van gemaakt. Dat is een etymologisch interessant woord, want het wijst naar het belang van drievoud als je aan het versieren slaat: tres/trium-fari.

Maar soms was zelfs drievoud niet genoeg. Sommige instructies zouden je liefst een ‘completorium infinitum’ horen zingen, eindeloze completen (het officie aan het einde van de dag), die met allerlei vocalisaties verzadigd worden, en die afgesloten worden met alle Benedicamus-formules die je maar kan bedenken.

Deze oudste tradities van versieren en vermeerderen van de liturgie worden in ‘Ab initio’ op een artistieke manier geëvoceerd. Vertrekkende vanuit de oudste bronnen met (en soms zonder) neumen uit de Koninklijke Bibliotheek van België tasten de zangeressen van Psallentes de technieken af. De ideeën waarvan ze vertrekken zijn meer dan duizend jaar oud. Dat uitwerking ervan ook duizend jaar geleden precies zo weerklonk, daar willen we niet om wedden.

Hendrik Elie Vanden Abeele

PS Dit concert wordt opgedragen aan Jean en Marika Mertens.

Bemind

Psallentes An Pierlé 2018

In de buik van de Brugse Walburga zongen we vanavond ‘Minne’, ons Hadewijch-project voor het MA-festival. Wat een voorrecht en een genoegen was het om dit te doen samen met An Pierlé en haar ploeg.

Ja, An, we beminnen je. Toen mij deze middag in een interview gevraagd werd wat liefde voor mij betekent, en ik moest het in twee woorden zeggen, dan zag ik jou voor me, op je zitbal aan de piano en uiterst toegewijd je lippen tegen de microfoon gedrukt. Op de vraag wat liefde is kon ik dan ook maar één antwoord van twee woorden bedenken: totale overgave. Bedankt An! En proficiat!

Nafi Thiam zei het vandaag met daden, Hadewijch deed het destijds met woorden. Machtige vrouwen. Dat is dus de echte macht: geen woorden maar daden, en als het woorden zijn dan eerst de inhoud en dan de vorm. Vrouwen aan de macht! Bedankt Nafi, bedankt Hadewijch! En proficiat!

Voor deze productie hebben we een vestimentair kredietje aangesneden, met name de rol stof die An nog op zolder liggen had. Andere benodigdheden: een schaar, en een strijkijzer.

Met van binnen naar buiten, links naar achter en van voor naar rechtsboven halfonder achterwaarts, en aan allen evenveel dank en Minne: Sarah Abrams, Veerle Van Roosbroeck, Lisa De Rijcke, Barbara Somers, Elisabeth Colson, Kerlijne Van Nevel, An Pierlé, Hendrik Vanden Abeele, Alma Auer, João Lobo en Brice Soniano.

Psallentes is binnenkort opnieuw te horen in een andere première: Ab Initio, voor Laus Polyphoniae te Antwerpen. En het is deze keer geen laatavondvoorstelling!

Hendrik Elie Vanden Abeele

Minne op Radio 1

Psallentes An Pierlé Minne MA-festival 2018

Klikken op de afbeelding brengt je naar vrt.be: beluister er de reportage van Kristien Bonneure (Radio 1). Er zijn ook interviews met An Pierlé en Hendrik Vanden Abeele, en enkele muziekfragmenten. En o ja: er is ook een ‘teaser’.

Onder de Metafloristiek

Gent Psallentes An Pierlé Metafloristiek 2018 Steiner Lenzlinger

Metafloristiek is een uitnodigende installatie van Gerda Steiner en Jörg Lenzlinger (Gent, Museum voor Schone Kunsten). Deze Zwitserse kunstenaars creëren een beeldrijke wereld met weelderige vegetatie, met grillige vormen, met ludieke combinaties en transformaties van materialen, vormen, kleuren en licht. Voor het geluid zorgden dezer dagen An Pierlé en Psallentes: ons door het MA-festival bestelde Minne-project, dat na lange en zorgvuldige voorbereiding bijna helemaal klaar is voor het grote publiek, is mee door deze hangende tuin gevoed. Première vrijdag in de Sint-Walburgakerk te Brugge. Het kunstwerk is er dan niet, daarvoor moet je naar Gent, maar wat je hoort te Brugge is misschien wel heel zeker een auditieve equivalent van wat je bij Steiner en Lenzlinger ziet: een prettig gestoorde, niettemin grondig overwogen, zowel intieme als exuberante verstrengeling van ernst en vrolijkheid, van beweging, kleur en uitbundigheid, van introvertie, bezinning en, wel ja en jawel, van schoonheid — wie weet hier en daar zelfs met dat snufje deugddoende kitsch.

Wil je vrijdag ‘s avonds laat eens een uur lang alles vergeten, en er in de daaropvolgende nacht nog over dromen ook? Ik alleszins wel, dus ik zal er zijn, samen met ‘mijn’ heerlijke zangeressen Sarah Abrams, Veerle Van Roosbroeck, Lisa De Rijcke, Barbara Somers, Elisabeth Colson en Kerlijne Van Nevel. We zingen Hadewijch en An Pierlé. Deze laatste is er dus ook, met ‘haar’ heerlijke instrumentalisten Alma Auer (harp), João Lobo (percussie) en Brice Soniano (contrabas). Zul je je oren geloven?

Foto en Tekst Hendrik Elie Vanden Abeele

10•08•2018 Brugge [B] Minne met An Pierlé

Psallentes 2018 Gent An Pierlé Minne

Fijne Psallentes-repetitiedagen met An Pierlé in het Museum voor Schone Kunsten te Gent. Coole (en koele, aha!) omgeving om ‘Hadewijch-muziek’ in te maken. Vrijdag première van ‘Minne’ op het MA-festival te Brugge. Sint-Walburgakerk! 22u15!

Op de foto van boven naar onder en terug: An Pierlé, Sarah Abrams, Veerle Van Roosbroeck, Sarah Abrams en An Pierlé.

Ook nog ondermeer Franse muziek

Psallentes met Bart Jacobs Brussel 10 juli 2018 De Rode Duivels verloren tegen Frankrijk op de wereldbeker voetbal

Fijne avond ter kathedrale doorgebracht, daarnet te Brussel. Zes prachtige zangeressen, met in hun midden de heerlijk fijne organist Bart Jacobs. Je moet het maar durven: op de foto gaan met een (tijdelijk) gestolen fles wijn, en net op de avond dat onze Rode Duivels ondertussen tegen Frankrijk speelden ook nog ondermeer Franse muziek van Jean Langlais en Maurice Duruflé programmeren. Maar je mag er zeker van zijn: op deze (niet-)historische avond was je beter af te Brussel dan te Sint-Petersburg. En dat hebben verbazend veel mensen blijkbaar toch voorvoeld.

Foto Hendrik Vanden Abeele

Er klaar voor

Psallentes 2018 Brussel Kathedraal Rode duivels en duivelinnen

D-day is aangebroken. Vanavond om 20u gaat het gebeuren. De veldbezetting gaat als volgt: linksbuiten Sarah Van Mol, linksminderbuiten Sarah Abrams, linksbinnen Lisa De Rijcke, rechtsbinnen Kerlijne Van Nevel, rechtsminderbuiten Barbara Somers en rechtsbuiten Elisabeth Colson. De goalie van dienst is Bart Jacobs. Dit wordt het anti-testosteronspektakel van de eeuw. Plaats van het gebeuren? Daar waar ook al eens nationale volksliederen worden gezongen! Juist: de kathedraal te Brussel. Gudulleke is er klaar voor.

Blog at WordPress.com.

Up ↑