Bingen op de Keizersberg

Heerlijk avondje gehad op Abdij Keizersberg, waar Patrick Lateurs vertaling van de gezangen (‘Symphonia’) van Hildegard von Bingen werd voorgesteld. Prachtig boek, uitstekende vertaling, en de kans gekregen om Hildegards meesterschap in melodieën te demonstreren. Dank aan Uitgeverij Halewijn en aan de gastvrijheid van Abdij Keizersberg. En nog het meest: dank aan de zangeressen van dienst. Dat waren van rechts naar links Barbara Somers, Elisabeth Colson, Kerlijne Van Nevel, Veerle Van Roosbroeck, Sarah Van Mol en Sarah Abrams. Kippenvel! (Maar dat heeft ie al jaren.)

Foto en tekst Hendrik Vanden Abeele

Uitzonderlijk: dit is de ENIGE foto die vanavond van deze zangeressen werd genomen.

Polyfonie in Poperinge

Psallentes was vandaag in Poperinge. We zongen boetepsalmen van Lassus, gregoriaanse lamentaties, en ‘de Miserere’ van Josquin. De Sint-Bertinuskerk gaf prachtig mee met onze meerstemmigheid, zo teder, breekbaar én accuraat gestalte gegeven door Veerle Van Roosbroeck, Sarah Abrams, Rob Cuppens, Elisabeth Colson en Rozelien Nys. Ook Jonathan De Ceuster had op het podium moeten staan, maar die zijn we helaas ‘onderweg kwijtgeraakt’. Spoedig herstel, Jonathan! We hebben je gemist!

Wat waren Lassus en Josquin toch geweldige componisten. Jammer dat ze niet gewoon naar eigen waarde geschat worden. Hoorde je de jongste tijd ook over Josquin dat hij ‘de Elton John van zijn tijd’, of ‘de Bach van zijn tijd’ was? Wat bedoelen ze daar toch mee? Van Bach zeggen we toch niet dat hij de Beethoven van zijn tijd was? Was Mozart de Stravinsky van zijn tijd? Ik zou zeggen: Josquin was de Josquin van zijn tijd. Psallentes is er trots op vandaag diens polyfonie in het mooie, vriendelijke en gezellige Poperinge te hebben kunnen zingen. Wat ons betreft hoef je daar de paus niet bij te betrekken — ja dat zag je misschien ook ergens. (Noot: twee van onze zangers kwamen uit Hasselt vandaag. Ze zaten een dikke zes uur in de auto. Op die tijd kan je bijna heen en terug naar Rome vliegen. Maar waarom zou je dat doen hé?)

Om maar te zeggen: het was weer de moeite vandaag. Met dank aan de mensen van CC Het Perron!

Foto en tekst Hendrik E A Vanden Abeele

03•04•2022 Poperinge [B] Vocem fletus mei (Boetepsalmen Lassus en Josquin)

Een monumentaal werk als de Boetepsalmen van Orlandus Lassus (1532-1594) laat zich niet in enkele fragmentjes samenvatten. Maar aan de hand van enkele weloverwogen keuzes het werk typeren, dat kan misschien wel. Lassus toont zich immers van zijn meest strakke, meest beheerste zijde. Heel evenwichtig, zonder koel of steriel te worden. Over bijna de hele afstand tussen het eerste vers van de eerste boetepsalm tot de finale ‘sicut’ van de zevende boetepsalm voel je een hang naar rustige, stabiele cadans. Bijna alles is in dezelfde maatsoort gezet, alles lijkt in een min of meer vast tempo geschreven te zijn, en de gekozen toonaarden wijken nooit ver van elkaar af. Er is ook geen haast, geen grote opwinding. Er is met andere woorden een grote stilistische en muzikale eenheid, waardoor een ‘pars pro toto’ benadering best interessant en leerrijk wordt.

Ten eerste zocht ik verzen die me inhoudelijk aanspreken. In de boetepsalmen treft mij vooral het roepen om hulp, de hulpeloosheid die uitgeschreeuwd wordt. Iemand die om hulp roept wordt vaak niet gehoord. Psychologische experimenten wijzen uit dat mensen graag denken dat een mens in nood wel door iemand anders geholpen zal worden — zelf ben je dan van actie verschoond. En sterker nog: een mens in nood is zich (al dan niet terecht) bewust van schuld, en verlangt naar verlossing, verlichting. Die krijg je niet zomaar, en net dat is in de boetepsalmen knap verwoord: er wordt vaak stilgestaan bij het verdriet, de onzekerheid, de angst, de beknelling. De boetepsalmen geven een stem aan mijn geween — ‘vocem fletus mei’.

Ten tweede koos ik voor muzikale verzen waarin de wereld van Lassus het meest tot verstilling komt. Rustige, bijna bewegingsloze drieklanken. Weinig verschuiving, geen virtuoze omhalen — alleen maar dat zachte en gestage verglijden van heldere harmonische constellaties. Lassus had zijn typische taal, zijn signatuur, en het is die taal die hij hier hanteert. Maar toch doet hij dat met grotere terughoudendheid dan gewoonlijk. Telkens opnieuw voel je zijn onweerstaanbare drang om de onrust en het moerassige (of om het positiever te zeggen: het sprankelende en het frivole) van de beweeglijke polyfonie in toom te houden. Homofonie primeert: de verticale gelijktijdigheid en gelijkwaardigheid van de stemmen. Dat maakt deze muziek ook zo troostrijk: weinig losse schroeven, alles zit goed in elkaar, dit is geen bricolage, er zijn nog zekerheden in het leven.

En laat deze beschrijving van de (in dit geval) ingetogenheid van de polyfonie van Lassus nu net ook, en zeker niet toevallig, voluit gelden voor het gregoriaans. Vandaar de voortdurende maar bescheiden aanwezigheid van de eenvoudigste recitatie van psalmverzen, gelardeerd met enkele flarden van gregoriaanse frasen. In de context van boetepsalmen kunnen we ten slotte niet om de klaagzangen heen — ook die teksten uit het Oude Testament focussen op pijn en verdriet.

Ten derde keek ik voorbij Lassus verder terug naar Josquin Desprez, die onder meer Psalm 50 (Miserere) zo ingrijpend verklankte. Lassus was zich heel goed bewust van de muzikale aanwezigheid van Josquin, ook al hebben ze mekaar niet kunnen kennen — Josquin is enkele generaties ouder. Maar het gezegde great minds think alike horen we in hun beider omgang met de boetepsalmen op frappante wijze geïllustreerd.

En ten slotte heb ik iets met de bezetting gedaan. De oorspronkelijke boetepsalmen zijn geschreven voor een gezelschap waarin de afstand tussen laagste noot en hoogste noot een ensemble van mannen en vrouwen afdwingt — historisch gezien zullen het mannen en knapen geweest zijn. In ‘Vocem fletus mei’ doorbreken we dat patroon. De beknelling die uit de teksten spreekt, het troostrijke van het muzikale plan: het wordt met onze bezetting voor alleen hoge stemmen een nieuwe dimensie binnengebracht. Dat vraagt een aanpassing van de partituur: vaak bescheiden en minimaal, soms wat drastischer. Lassus-fanaten zullen dit misschien heiligschennis vinden — waarom zou je aan een perfect werk willen sleutelen, hé. Ik kan daarop alleen maar zeggen: dit blijft helemaal Lassus, we hebben zijn werk gerespecteerd, maar we wilden met de keuze voor hoge stemmen de muzikale wereld van de Boetepsalmen enigszins ontwortelen, losmaken van het fundament. Hoger en ijler dan Lassus voor ogen had, minder grond onder de voeten. Net zoals we ons voelen wanneer onze ziel weent.

Zondag 3 april 2022 te Poperinge, Sint-Bertinuskerk, 18u.

Tekst en Foto Hendrik Elie Vanden Abeele

31•03•2022 Poperinge [B] Lassus in perspectief

Lassus. Vormingsavond door Hendrik Vanden Abeele in de Gotische Zaal van het Stadhuis van Poperinge, op donderdag 31 maart om 19u30. Tickets hier. Thema is de polyfonie van Lassus, in het bijzonder zijn zogenaamde boetepsalmen. We plaatsen Orlandus Lassus en zijn werk in een ruim muziekhistorisch kader, en komen onderweg onder meer ook Josquin Desprez tegen. Een avond toegankelijk voor zowel leek als kenner. Warm aanbevolen. Tickets hier. Dit evenement kadert in een groter geheel: op dinsdag kan je de film ‘Lassus’ van Griet Teck gaan bekijken, en op zondag is er een concert van Psallentes met muziek van Lassus en Josquin.

Tekst en foto Hendrik Vanden Abeele

29•03•2022 Poperinge [B] ‘Lassus’ met Griet Teck

Op dinsdag 29 maart 2022 kun je in de Gotische Zaal van het Stadhuis van Poperinge gaan kijken naar de film ‘Lassus’ van Griet Teck. “Met de boetepsalmen van Lassus achter de hand, ging Griet in gesprek met drie vrouwen uit het penitentiair complex van Brugge. Met muziek als middel en de teksten van het Oude Testament als inspira­tie­bron, schiep ze een intiem portret van drie vrouwen en hun beleving van schuld en verlos­sing. Griet Teck gaat voor en na de vertoning van de film met het publiek in gesprek.” Ticketjes hier.

(Deze dinsdagavond is volledig aan Griet zelf en aan de film gewijd. Voor een vormingsavond rond de boetepsalmen van Lassus in brede muziekhistorische context door Hendrik Vanden Abeele kun je op donderdagavond op dezelfde locatie terecht. En als je wat Lassus en Josquin live wil beluisteren, dan is er op zondag bovendien nog het concert van Psallentes in de Sint-Bertinuskerk te Poperinge, om 18u.)

Wat een week wordt dat, daar in de Westhoek!

[Last minute inschrijven] Muziek van de Middeleeuwen

Hendrik Vanden Abeele geeft in tien woensdagvoormiddagen een beeld van de muziek van de middeleeuwen. Voor het eerst kan je deze cursus online volgen (Zoom-sessies). Inschrijven kan hier (via de site van Amarant), maar opgelet: doe het ten laatste tijdens de kantooruren van dinsdag 18 januari 2022. De cursus gaat door vanaf woensdag 19 januari (10u-12u30) en dan de volgende tien woensdagen (2 maart niet meegerekend). Dit is dus voor de ultrasnelle beslissers. Go!

Muziek van de middeleeuwen, dat is je begeven op glad ijs. Er zijn over dat repertoire veel meer onzekerheden dan zekerheden. Gelukkig hebben we in de afgelopen halve eeuw een prachtige hoeveelheid musici zich op die muziek zien toeleggen. Op basis van vaak zeer onvolledige informatie maken ze muziek die onze ziel raakt. Nothing else matters…

Eindejaarslijstje & Nieuwjaarswens

Het was niet bepaald het makkelijkste jaar ooit voor Psallentes — maar voor wie was het dat wel hé! Blij te melden dat we niettemin vandaag in het NRC Handelsblad op nummer één staan bij muziekredacteur Joost Galema, terugkijkend op 2021. Eerder had hij ook al over ons verschijnen in Utrecht dit geschreven: “In de beeldschone Willibrordkerk ontdeden de negen zangeressen van Psallentes de Bijbelse psalmen juist van al hun emotie in zes concerten tussen zeven uur in de ochtend en negen uur in de avond, de gebedscyclus van een middeleeuwse kloosterling. De gekwelde ziel van Cavalli en de jubelende van Clérambault werden in de trance van het Gregoriaans van alles schoongewassen. Woorden veranderden in zuiverende klanken, waarin je zou willen blijven wonen.”

Psallentes wenst de lezer van harte een mooi 2022, met veel zuiverende klanken!

Psallentes 2023-2027

Blij te melden dat Psallentes vandaag 1 december 2021 de aanvraag indiende voor een nieuwe structurele ‘werkingssubsidie’ van de Vlaamse overheid voor de periode 2023 tot 2027. Het plan telt 55 bladzijden, 32 intentieverklaringen en een spreadsheet met allemaal cijfertjes en sommetjes. We vertrekken vanuit zes doelstellingen, drukken elf artistieke ambities uit, plannen tientallen projecten en evenementen.

Het plan begint met deze twee zinnen:

Wij, ensemble Psallentes, bevestigen met dit beleidsplan 2023-2027 een belangrijke speler te willen blijven in de wereld van de oude vocale muziek. We tonen de ambitie een enthousiast, aantrekkelijk, creatief en professioneel muziekensemble te zijn dat de rijke omgang met kunst en cultuur in Vlaanderen aan de wereld laat zien.

Te ronkend? Ach, we geloven dat de kracht van het hele dossier ons naar een nieuwe toekomst kan loodsen. Maar omdat alle beetjes helpen: duimen omhoog en vingers kruisen, kaarsjes branden en vallende sterren kijken!

Met dank aan allen die aan de uitbouw van het nieuwe dossier hebben bijgedragen.

Tekst en foto Hendrik Vanden Abeele, 1 december 2021

Blog at WordPress.com.

Up ↑