Zingen moet, zingen doet je goed

Psallentes bij Markant Mechelen Nationale Cultuurdag 2019

Vierhonderd Markant-vrouwen over de vloer gehad, daarnet in de Mechelse Stadsschouwburg. Ze kregen muziek van de begijnen te horen, van Hadewijch en van Hildegard, en ze werden ook uitgebreid daarover ingelicht. Even liet ik ‘mijn’ zangeressen ook aan hun lot over, en dan kon ik dit fotootje maken: ensemble en publiek in één shot, een vrij uitzonderlijk beeld — toch zeker als het door de dirigent zelf gemaakt is. Ook het traditionele zingen van deuntjes werd geprobeerd — met helaas wisselend succes. Minder ‘zinderend’ dan ik het hier eerder aankondigde en dus ook verwachtte. Mensen zingen niet meer, zou je denken. Sommigen wel, anderen niet, misschien zelfs nooit, zelfs niet onder de douche. Is dat erg?

In mijn jeugd — en dat is dan voor vele lezers ook in hun jeugd — kregen we slogans als ‘melk moet, melk doet je goed’ om de oren geslagen; en ook zoiets als ‘drie glazen melk per dag’, en ‘melk voor elk’. Nu weten we stilaan beter, al willen velen het nog niet geloven: melk is eigenlijk helemaal niet goed voor je, en je kunt het missen. Toch zou ik graag die slogans gaan recycleren, als het kan. Maar ze zouden dan worden: ‘Zingen moet, zingen doet je goed’ en ‘drie minuten (kwartier/uur) zingen per dag’. (Voor ‘melk voor elk’ vond ik zo niet direct een goed alternatief met ‘zingen’ erin. Creatieve geesten, zet het in de commentaren hieronder!)

Ik denk dat zingen echt goed is voor je. Ik hoef er zelfs het boek ‘Singing in the brain’ van de Nederlandse professor Erik Scherder niet bij te halen (is ook niet echt een pageturner, eerlijk gezegd). Zingen is volgens mij gewoon goed voor lijf en leden, én voor het hoofd, én voor je sociaal leven. Dus: allen naar de zangles! Zing samen! Ga in een koor! Zing in de auto, in de douche! Maakt niet uit welke muziek! Zing!

Toen ik aan de Universiteit Leiden promoveerde, heeft mijn hoofdpromotor Frans de Ruiter de moed gehad zijn laudatio niet uit te spreken, maar te zingen. Een zanger is hij nochtans niet. Ik vond het prachtig.

Tekst en foto Hendrik Elie Vanden Abeele, 15 oktober 2019

 

 

‘Op dese vaert’ met bruid en al

Psallentes Philine Janssens 2019 Koorlink Monday Agbonzee Jr

Gisteren zondag tot ons groot genoegen nog eens aangetreden bij Koorlink te Antwerpen. Voor ons programmaatje rond de Souterliedekens (met de ietwat mysterieuze titel ‘Op dese vaert’) lieten we Philine Janssens, inmiddels een goede vriendin van Psallentes, aantreden als een soort ‘Bruid van Christus’. Dat gebeurde uiterst sober en spaarzaam, in de laatste tien minuten van het programma, en met de juiste belichting werd het wat het moest zijn: alsof je niet zeker kon zijn wat je zag, alsof het misschien wel een droom was. De bruid was niet veel meer dan een schim, een zinsbegoocheling. Gleed even voorbij, zacht voor je netvlies, niet indringend, en je kon er zomaar naast kijken als je in het zingen van een Salve regina en een Magnificat was opgegaan. Nog wat polyfonie van Jacob Clemens er bovenop, en je zondag was niet meer wat je dacht dat ie ging worden…

Met dank aan de zangeressen van dienst, aan danseres Philine Janssens, en aan fotograaf Monday Agbonzee Jr. Binnenkort hier nog meer foto’s te zien!

Overdaad met maat

Psallentes Begijnhofkerk Leuven 2019 Corpus Christi

Overdaad schaadt, maar op de akoestiek van de Begijnhofkerk van Leuven staat de juiste maat. Dat hebben we deze avond met zeven zangeressen van Psallentes nog eens kunnen testen — zeer tot onze vreugde en ons genoegen.

Zelfs van het onderwerp van de avond zou je kunnen zeggen dat het om overdaad ging: het feest voor Corpus Christi is pas laat aan de liturgische kalender toegevoegd — meer dan duizend jaar lang leek aan dat feest geen behoefte. Maar wat je daarvan ook denkt: muzikaal gezien is het een pareltje.

Het was alweer een tijdje geleden dat we nog een concert zongen waar nul procent polyfonie in zat. Niets dan gregoriaans, ontdaan van alle overdaad. Op enkele plaatsen heel spaarzaam en voorzichtig met een hoge bourdon verrijkt. Strak, streng, sober. Misschien is dat het beste wat (beluisteraars van) gregoriaans kan overkomen.

Foto en Tekst Hendrik Elie Vanden Abeele, 12 oktober 2019

22•11•2019 Brussel [B] O splendidissima gemma

Psallentes Hildegard Dominicanen Brussel

Vrijdag 22 november 2019 geen Heilige Cecilia maar Hildegard von Bingen centraal op ons concert ‘O splendidissima gemma’ bij de Dominicanen te Brussel, aan het Jubelpark.

‘Le concert présente les plus audacieuses compositions d’hymnes, antiennes, chants et séquences autour de la Vierge Marie, de sainte Ursula, et de la pièce d’éthique des vertus ‘Ordo virtutum’, prises du Wiesbaden manuscrit et du plus ancien manuscrit, mieux connu comme le ‘Dendermonde Codex’.’

HVdA

12•11•2019 Brussel [B] Lezing Hildegard

Psallentes Hendrik Vanden Abeele Hildegard von Bingen 2019 Brussel Dominicanen

Op dinsdag 12 november 2019 om 20u15 geef ik bij de Dominicanen te Brussel een lezing over Hildegard von Bingen. Dit naar aanleiding van ons concert tien dagen later (zie aldaar). De lezing gebeurt in het Frans — en er wordt ook gezongen.

‘Un des premiers compositeurs dont on connaît le nom est une femme : Hildegard von Bingen (1098 – 1179). Celle-ci nous laisse une œuvre musicale de plus de 70 chants, hymnes, séquences, liés aux traditions liturgiques de l’époque, évoquant aussi des textes spirituels séculiers. Qui est cette abbesse qui retient l’attention des pouvoirs politiques et ecclésiaux, théo- logienne, philosophe, femme littéraire et scientifique et com- ment sa musique a-t-elle influencé la musique occidentale ? Une introduction qui propose un aperçu du contenu spirituel et l’écoute de fragments musicaux.’

Hendrik Vanden Abeele

 

25/26•10•2019 Madrid [Es] De Cluny a Compostela (siglos X-XII)

Psallentes Madrid 2019

Psallentes zingt twee concerten te Madrid, op 25 en 26 oktober 2019, telkens in de Fundación Juan March. Op het programma: het oudste gregoriaans, met ontwikkelingen tot in de twaalfde eeuw (Codex Calixtinus).

Als je je Spaans al/nog een beetje wil oefenen: ‘Este programa se inicia con algunos de los testimonios más antiguos de la notación musical europea, anteriores a la reforma gregoriana, incluyendo algunos ejemplos procedentes del Antifonario Blandiniense (siglo viii), y de un gradual de Cluny que demuestra el importante papel de este monasterio como uno de los núcleos centrales en la red monástica medieval. Asimismo, se pone de manifiesto la importancia del canto de los salmos como eje de la liturgia medieval, y se incluyen algunas de las formas más antiguas del canto gregoriano y de la polifonía. El concierto concluye con la composición a tres voces más antigua de la que se tiene noticia: el conductus Congaudeant Catholici, procedente del Codex Calixtinus y datado en el siglo xii.’ (Eduardo Carrero)

 

20•10•2019 Laken [B] Interreligieus Concert Interreligieux

Psallentes Laken 2019

Blij en trots samen met Ensemble Wird (Soefi-muziek), Palhik Mana en Willem Ceuleers (aan het orgel) te kunnen deelnemen aan het ‘Interreligieus Concert’ in de Sint-Lambertuskerk van Laken. Zondag 20 oktober 2019 om 16u. Het evenement is een initiatief van Expertisepunt Interreligieuze Dialoog Katholieke Kerk Brussel; Davidsfonds gewest Brussel, Laken Grimbergen en Tervuren; Femma Laken-Jette; KWB Laken-Jette; Les Traits d’Union; Okra Laken; Palhik Mana; Protestantse kerk Brussel; en de Vereniging voor de Ontwikkeling en Emancipatie van Moslims.

Psallentes Laken 2019 2

 

15•10•2019 Mechelen [B] Markante muziek

Psallentes Markant 2019

Dinsdag 15 oktober 2019 is Psallentes te gast bij op de Nationale Cultuurdag van Markant (Mechelen, Stadsschouwburg), het ‘netwerk van actieve en ondernemende vrouwen’. Opgelet: de activiteit is alleen toegankelijk voor leden van Markant, en is nagenoeg volzet. Maar als je altijd al lid wilde worden maar het kwam er nog niet van: dan is nu het moment gekomen!

Er is een vol dagprogramma, met in de namiddag tussen 14u30 en 16u30 een lezing/recital rond gregoriaans en polyfonie bekeken door een vrouwelijke bril. Uiteraard komen dan begijnen aan het woord, en Hildegard von Bingen, en Hadewijch. En we doen ook pogingen om de Mechelse stadsschouwburg te doen zinderen van het samenzingen van al die vrouwen daar verenigd!

‘Hildegard von Bingen is één van de historische vrouwen die tot de verbeelding blijft spreken. Dit dankt ze onder meer aan haar muzikale prestaties in een tijd dat het haast ondenkbaar was dat een vrouw enige noot op papier zou zetten. Speciaal voor Markant leggen zes zangeressen van Psallentes zich toe op de vertolking van de etherische muziek van markante vrouwen zoals Hildegard von Bingen en Hadewijch én manuscripten uit verschillende Vlaamse begijnhoven. Psallentes zingt met een rijk geschakeerd scala muzikale variatie in een bijzonder evenwichtige samenzang. Een lofzang gebracht met internationale klasse zoals de fijnste Mechelse kant!’

13•10•2019 Antwerpen [B] Op dese vaert

Op dese vaert Psallentes 2019

Psallentes is te gast bij Koorlink (ter AMUZ, Kammenstraat, Antwerpen) nu zondag 13 oktober 2019 om 11u. Een nieuw programma, rond de zestiende-eeuwse Souterliedekens. Psallentes, met speciale gast danseres Philine Janssens.

Al vele eeuwen lang worden in de christelijke liturgie psalmen gezongen. De honderdvijftig liederen uit het Bijbelse boek vormen de kern van het koorgebed, acht keer per dag. De heilige Benedictus van Nursia legde dit als een van de eersten vast in zijn kloosterregel. Latijn was voor het reciteren van psalmen de standaardtaal, maar vanaf de vijftiende en zeker de zestiende eeuw, uiteraard in de context van het humanisme en de Reformatie, begon men ook de volkstaal te gebruiken. Zo verscheen in 1540 bij de Antwerpse drukker Symon Cock een boekje met in het Nederlands vertaalde psalmen, in metrische rijmvorm. Die kregen de naam ‘Souterliedekens’, waarbij ‘souter’ een verbastering is van ‘psalter’ of ‘psautier’. Cock voegde voor elke psalm ook een melodie toe, die vaak ontleend was aan wereldlijke liederen — de kruisbestuiving tussen wereldlijke en geestelijke muziek was in die tijd gebruikelijk. Enige jaren later verschenen dan bij een andere Antwerpse uitgever, Tielman Susato, dezelfde Souterliedekens in driestemmige zettingen van de hand van Jacob Clemens non Papa.

Aangezien Souterliedekens dus gewoon psalmen zijn, en psalmen in officie-verband gezongen worden, presenteren we een en ander alsof het drie korte gebedstijden betreft — laat ons zeggen prime, terts en sext. Daarbij weerklinkt telkens de typische opener (Deus in adiutorium), een antifoon met psalm, soms nog een tweede antifoon met psalm, een stukje hymne, en een afsluiter (Benedicamus Domino). Voor de antifonen en de hymne kozen we voor het feest van Johannes de Doper. (De eerste strofe van de hymne voor Johannes de Doper leverde, door elke eerste lettergreep van een nieuwe regel te isoleren, de notennamen Ut, Re, Mi, Fa, Sol en La.) En, zoals dat gaat in gebedstijden, zingen we elke psalm ook ‘in extenso’.

Deze drie korte gebedstijden hebben we met een gouden kader omlijst (‘vooraf’ en ‘nadien’): dat kan dan niet anders dan vooral Mariaal zijn. In de openingssequens — een lofzang op de Drie-eenheid — hoor je vanuit de typische eenstemmigheid een voorzichtige meerstemmigheid ontstaan. Het Magnificat dat erop volgt, zingen we op muziek van Dufay, honderd jaar ouder dan Clemens non Papa. Een beetje anachronistisch hebben we er alvast de tekst van het Magnificat op gezet, uit de Souterliedekens (waar Dufay’s melodie als basis werd gebruikt). Op die manier kunnen we de vergelijkbare driestemmige polyfonie van Dufay laten proeven, alvorens in de Souterliedekens zelf Clemens non Papa aan het woord te laten.

Aan het eind van het programma gaan we opnieuw Mariaal — de cirkel wordt gesloten. Een Salve regina wordt gebruikt als Magnificat-antifoon, en het Magnificat zelf weerklinkt alternatim in gregoriaans, en polyfonie van, jawel, Clemens non Papa — deze keer dus in het Latijn. Het is in deze Salve-Magnificat constructie dat we Philine Janssens enige bewegingsruimte geven…

Hendrik Vanden Abeele

 

Blog at WordPress.com.

Up ↑