[NL] Musica Mediaevalis 9/40 – Over tropen en sequensen

]De Agnus-trope Ave Maria in een cantorale uit Girona, ca. 1400. [Barcelona, Biblioteca Catalunya, E-Bc 911, f166v]

Hmm, de titel van deze bijdrage is enigszins misleidend. Het is namelijk zo dat elke sequens op een of andere manier een trope is. Dus ‘over tropen’ zou hebben kunnen volstaan. Anderzijds, omdat van alle tropen de sequensen de beroemdste zijn en het meeste voorkwamen in de Middeleeuwse muziek, en ook omdat volgens bepaalde theoretici de sequensen niet zomaar als tropen mogen behandeld worden, daarom mag de gebrekkige titel toch blijven staan.

Een trope is, kort gezegd, een toevoeging aan wat al bestond. We laten even alle taalkundige connotaties achterwege (ook in de taalkunde kent men de ‘trope’, maar die stijlfiguur is nauwelijks verwant met de muzikale trope) en concentreren ons onmiddellijk op de verschillende vormen waarin een trope zich in de Middeleeuwse muziek laat zien. Theoretici hebben keer op keer geprobeerd helderheid te scheppen in de wereld van de trope, maar het blijft toch een moeilijke zaak. Laat het ons bij de essentie houden. Dus: een trope is een toevoeging aan wat al bestond. Stel je hebt een melodietje, en je voegt aan dat melodietje een extra melisme toe, een extra melodie, om het wat rijker te maken. Dat is een trope. Ander voorbeeld: je hebt een lange melisme, en op de noten van die melisme (die normaal op één klinker zou gezongen worden) schrijf je een tekst, met laat ons zeggen één lettergreep per noot. Dat is een trope. Of nog: je hebt een introitus, een intredezang, bijvoorbeeld de Puer natus van de dagmis van Kerstmis, en je besluit die introitus met een nieuwe tekst en een nieuwe melodie in te leiden, op die manier toevoegend aan de luister van de dag. Dat is een trope.

Met de voorbeelden in de vorige alinea zijn de drie vormen van tropes aangegeven: een extra melodie, een extra tekst, of een extra tekst en melodie. Wanneer, zoals in het tweede geval, tekst toegevoegd wordt aan een bestaande melodie, wordt het al eens prosula of prosa genoemd, soms ook verba of versus. Wanneer, zoals in het derde geval, extra muziek (tekst en melodie) wordt toegevoegd, dan noemen we het gewoon trope, of ook wel laudes, of (helaas ook) versus.

Al in het midden van de negende eeuw (bij het concilie van Meaux in 848) begonnen kerkelijke overheden te klagen over het uitdijende gebruik van tropen. Het leidde te veel de aandacht af van het gekende repertoire. Nochtans valt wel op Continue reading “[NL] Musica Mediaevalis 9/40 – Over tropen en sequensen”

[NL] Musica Mediaevalis 7/40 – Gregoriaans: vormen

B-Gu Ms 15 fragment - Psallentes - Hendrik Vanden Abeele
A typical page from an antiphonale: there's a red P (psalm-incipit), a red A (antiphon), a red R (responsory) and a (smaller) red V (verse). B-Gu Ms 15, f118. More on this manuscript via www.antiphonaria.com

In aflevering 6 bespraken we al dat de christenen enkele typisch joodse liturgische gebruiken overnamen. We hebben het dan vooral over vormen van recitatie: het uitspreken of uitzingen van gebeden; het voorlezen van gewijde teksten, met name uit de bijbel; het reciteren van psalmen. Tweeduizend jaar lang al zijn dit de hoekstenen van de christelijke liturgie, de liturgie van een godsdienst die al bij al erg cerebraal is, misschien zelfs ronduit intellectueel, alleszins erg tekst-gebaseerd. Reciteren is dan ook de kern van alles. Een tekst wordt verstaanbaar voorgedragen, zodat iedereen op hetzelfde ritme liturgie kan vieren. Voor dat reciteren heb je een solist nodig, en solisten zullen vroeg of laat gaan ‘soleren’: ze willen laten zien dat ze het goed kunnen, of, minder negatief bekeken, ze willen graag met veel expressie aan de diepgang van de dienst bijdragen. Zo ontstaat een palet van mogelijkheden: van het individuele, stille of prevelende bidden, over het met vastberaden stem voorlezen, of het collectieve, overtuigde reciteren, tot het solistische uitzingen van gevoelens als vreugde, verdriet, hoop, vertrouwen. (Ook in deze aflevering laten we de verschillende muziekvormen van de mis buiten beschouwing, zie hiervoor aflevering 34.)

Deze verschillende registers zijn uitstekend vertegenwoordigd in de verschillende muzikale vormen die zich in de loop der eeuwen binnen de christelijke liturgie hebben ontwikkeld. Bekijken we dan maar meteen de basisstructuur van een gebedsdienst, laat ons de vespers nemen, zodat we de van de verschillende liturgische soorten muziek een beeld krijgen.

Continue reading “[NL] Musica Mediaevalis 7/40 – Gregoriaans: vormen”

Blog at WordPress.com.

Up ↑