21•08•2015 Antwerpen [B] Sint-Andrieskerk — Première Mater Dolorosa (B-Br 215-216)

Psallentes. Hendrik Vanden Abeele.

MATER DOLOROSA (CITY OF SEVEN SORROWS — FIRST INSTALMENT)

Een concertprogramma met niets dan gregoriaans temidden een festival dat heel letterlijk de lof van de polyfonie zingt: hier moet iets bijzonders aan de hand zijn. Op zich hoeft het niet zo gek te zijn. Gregoriaans was, ook ten tijde van Petrus Alamire, de muziek die de hele dag door weerklonk in kerken, kloosters en abdijen. Het eenstemmig gezongen Latijn was altijd en overal aanwezig. Zo diep was de liturgie van de Christelijke kerk ervan doordrongen dat de polyfonie er in grote mate schatplichtig aan was: concepten, teksten en melodieën werden gretig in polyfonie omgezet, en heel vaak was een gregoriaanse melodie als cantus firmus de ruggengraat van de meerstemmigheid. Dus dat hier gregoriaans weerklinkt hoeft niet uitzonderlijk te zijn. Toch is er inderdaad meer aan de hand.

Ten eerste: dit gregoriaans is afkomstig uit een Alamire-bron. Van de ongeveer zestig bronnen die uit de werkplaatsen van Alamire zijn overgeleverd, is er slechts één (B-Br 215-216) die naast polyfonie ook gregoriaans bevat. Het kleine manuscript, vermoedelijk vervaardigd tussen 1512 en 1516, werd gemaakt voor Charles de Clerc en diens vrouw Anne Anoke. De Clerc bekleedde belangrijke financiële posities aan het Bourgondisch-Habsburgse hof. Mogelijk werd het manuscript hem geschonken ter gelegenheid van een van zijn promoties. Het gregoriaans zelf werd echter mogelijk niet in de ateliers van Alamire gemaakt. Hij was dan wel de grootste specialist van het polyfonie-schrijven, voor gregoriaans ging hij wellicht aankloppen bij collega-specialisten van een scriptorium verbonden aan een klooster.

Ten tweede: dit gregoriaans is Bourgondisch. In de loop van de vijftiende eeuw was overal in de Christelijke wereld, maar niet het minst in het Bourgondische rijk, een enorme toename van Mariale devotie merkbaar. Dit resulteerde ondermeer in de instelling van nieuwe Mariale feesten en gedenkdagen, waaronder de Zeven Smarten van Maria — een uiterst populair thema in Bourgondische kringen.

Ten derde: dit gregoriaans is het resultaat van een soort wedstrijd. Om de beleving van de liturgie rond het nieuw ingestelde feest van de Zeven Smarten kracht en luister bij te zetten, werd eerst, vanuit het Bourgondisch hof, een wedstrijd uitgeschreven met als doel de meest geschikte teksten te verzamelen. Het was Peter Verhoeven (ook wel Petrus de Manso, gestorven 1523) die volgens de jury het beste voorstel deed. Vervolgens werd de tekst van Verhoeven aan enige componsiten voorgelegd. De muzikale zetting die door de jury uitgekozen werd, was die van Pierre Duwez (gestorven 1508). Bijzonder is hierbij, dat enkele andere (niet-Alamire) handschriften andere muzikale versies van dezelfde teksten bevatten.

Met al deze ingrediënten geeft Mater Dolorosa een mooi beeld van de gregoriaanse wereld ten tijde van Petrus Alamire. Het nieuw gemaakte gregoriaans van Duwez is soepel en krachtig tegelijk. Er is muziek voor het officie, en voor de mis. De sequens Astat virgo is een instant-klassieker, terwijl de alternatieve sequens Salve Virgo generosa (zoals in andere bronnen te vinden) in de twee versies die Psallentes hier gebruikt laten zien hoe goed en tegelijk verschillend men met de gregoriaanse taal wist om te gaan.

Hendrik Vanden Abeele

Met dank aan Emily S. Thelen

PROGRAMMA

Prosa Salve Virgo generosa (B-Br 21123)

Antifoon Tuam ipsius animam

Antifoon Egressus est a filia Syon

Antifoon Nolite me considerare

Antifoon Fasciculus mirre

Antifoon Fulcite me floribus

Responsorium O quam sero

Antifoon Adiuro vos

Responsorium Eya mater

Antifoon Aspexit Maria

Introitus Veni in altitudinem

Graduale Plorans ploravit

Alleluia Vox turturis

Tractus Defecit in dolore

Prosa Astat Virgo virginum

Offertorium Doleo super te

Communio Epulari et gaudere

Prosa Salve Virgo generosa (A-Wn 3787)

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

Blog at WordPress.com.

Up ↑